راهنمایی جهت انجام آزمایشات روتین

آزمایشگاه مرکز بهداشت صدا و سیما

راهنمای انجام آزمایش های روتین تشخیص پزشکی

 

پیشگفتار:

همه آزمایش ها نیاز به آمادگی قبلی ندارند اما انجام بیشترآزمایش ها نیازمند رعایت نکاتی است که اگر به خوبی مراعات گردند موجب رسیدن به نتایج درست آزمایشگاهی می شوند. شاید پرسشی که بیش از دیگر سؤالات از سوی بیماران مطرح می شود مسئله ناشتایی است. بدیهی است که شما باید معنای دقیق ناشتا بودن را بدانید.

 

منظور از ناشتایی

● نباید طی 12 ساعت پیش از انجام آزمایش غذا بخورید.

● نباید طی 12 ساعت پیش ازآزمایش ٬مایعات بنوشید(خوردن آب طبق رژیم عادتی هر شخص اشکالی ندارد).

● نباید طی 12 ساعت قبل از آزمایش آدامس بجویید.

● نباید از شکلات های مختلف٬ ترکیبات نعناع دار٬ شربت های سینه یا قرص های نرم کننده گلو استفاده نمائید.

 

پس اگر آزمایشی که پزشک شما درخواست نموده نیاز به ناشتایی دارد٬ شما:

● می توانید درطول 12 ساعت پیش ازانجام آزمایش آب بنوشید.

● باید داروهایی را که پزشک اجازه قطع مصرف آنها را صادر نکرده٬ مثل گذشته مصرف نمائید(اما آزمایشگاه راازمصرف آنها آگاه کنید).

● می توانید طی 12 ساعت پیش ازآزمایش دندان هایتان را مسواک کنید.

 

نکته مهم دیکر آگاه بودن آزمایشگاه ازسوابق دارویی و بیماری شماست؛ در صورتی که بیماری خاصی دارید یا داروی بخصوصی مصرف می کنید حتماً آزمایشگاه را مطلع سازید.

 

نمونه های آزمایشگاهی

ارائه نمونه درست به آزمایشگاه بسیارمهم است؛ به همین خاطر به دستورالعمل ها و آمادگی های لازم برای انجام آزمایش های مهم و رایج در آزمایشگاه ها می پردازیم.

 

دستورالعمل قند 2 ساعت پس ازصبحانه(2hpp)

● شب قبل از آزمایش حداقل 8 ساعت ناشتا باشید و در طی ناشتایی از خوردن چای و قهوه پرهیز نمائید.

● پس از اینکه نمونه خون ناشتا از شما گرفته شد٬ صبحانه معمولی که هر روز می خورید را میل کنید.

● وقتی اولین لقمه صبحانه را خوردید ساعت را یادداشت کنید. نمونه گیری دقیقاً 2 ساعت پس از ساعت مذکور انجام می پذیرد.

● حتی الامکان صبحانه را در آزمایشگاه صرف نموده و تا زمان انجام آزمایش در آزمایشگاه منتظر بمانید.

● قبل از انجام آزمایش (درطی مدت ناشتایی شب قبل) و در حین 2 ساعت بعد سیگار نکشید.

● در طول آزمایش (درطی 2 ساعت) از ورزش و پیاده روی خودداری نمائید.

● آزمایش را حتماً قبل ازساعت 10 صبح شروع کنید و از انجام آن درساعت های دیرتر اجتناب کنید.

● در طی این دو ساعت از خوردن هر نوع خوردنی و آشامیدنی (آب در حد متعارف اشکالی ندارد) خودداری نمائید.

● آزمایش قند ناشتا، 2 ساعت پس ازغذا را در یک روز انجام دهید.

 

دستورالعمل آزمایش 2 ساعته تحمل قند خون 2hOGTT

● شب قبل از آزمایش حداقل 8 ساعت ناشتا باشید.

● ابتدا یک نمونه خون جهت تعیین قند خون ناشتا از شما گرفته شده و سپس به ازای هر کیلوگرم وزن بدن 1/75 گرم (حداکثر75 گرم) قند به شما داده می شود تامیل کنید.

● توجه داشته باشید که نباید هیچ ماده ای برای بهتر شدن طعم محلول قند به آن اضافه کنید. فقط می توان مقداری آبلیمو به آن اضافه نمود تا طعم آن قابل تحمل باشد. محلول قندی تهیه شده را در طی مدت 5 دقیقه به آرامی بنوشید.

● دقیقاً 2 ساعت پس از شروع مصرف محلول قند٬ نمونه خون از شما گرفته می شود.

● مواردی که در 5 بند آخر دستورالعمل قند خون 2 ساعت پس از صبحانه آمده است را در این مورد نیز رعایت فرمائید.

 

انجام تست چالشی گلوکز(GCT)

این آزمایش یک مرحله ای است برای تشخیص زود هنگام دیابت حاملگی به تمامی مادران باردار در هفته 24 تا 28 حاملگی توصیه می شود.

● انجام این آزمایش نیاز به ناشتا بودن ندارد.

● 50 گرم گلوکز خوراکی (یا براساس دستور پزشک) به خانم باردار داده می شود.

● دقیقاً یک ساعت پس از شروع مصرف محلول قند نمونه خون از بیمار گرفته شده و میزان قند اندازه گیری شده به عنوان GCT گزارش می شود.

 

دستورالعمل جمع آوری ادرار تمیز برای کشت و آزمایش کامل ادرار

نمونه ادرار برای تشخیص انواع عفونت های دستگاه ادراری و اثبات وجود برخی ازمواد و سلول ها از جمله قند ٬پروتئین٬ خون٬ گلبول های سفید و گلبول های قرمز تحت بررسی قرار گرفته و در صورت لزوم کشت داده می شود. توجه داشته باشید که؛ بهترین نمونه برای تشخیص عفونت های ادراری نخستین نمونه ادرار صبحگاهی است. اگر نمونه ادرار در زمان جمع آوری آلوده شود نتایج آزمایش ادرار و کشت آن خصوصاً از نظر تشخیص عفونت ها دچار اشکال خواهد شد٬ لذا باید نکات زیر را رعایت نمود:

 

ویژه بانوان

● پیش از انجام آزمایش از نوشیدن مقادیر زیاد آب و سایر مایعات اجتناب نمائید.

● دست های خود را کاملاً با آب و صابون شسته و به خوبی با دستمال کاغذی خشک کنید.

● درب ظرف ادرار را با احتیاط باز کنید؛ بدون آن که دست شما با سطح داخلی ظرف یا درب آن تماس پیدا کند.

● با یک دست٬ چین های پوستی دستگاه تناسلی را ازهم باز کرده و با دستمال یکبار مصرف اطراف مقعد و پیشاب راه را از جلو به عقب تمیز کنید. این کار را دو بار و هر بار با یک دستمال جدید تکرار کنید.

● پس از اینکه جریان ادرار شروع شد٬ قسمت اولیه ادرار(چند قطره اول) را دور ریخته و بقیه ادرار را با حجم 30 میلی لیتر(حداقل نصف ظرف) جمع کنید. توجه داشته باشید که ظرف مذکور به هیچ عنوان با پوست اطراف ناحیه تناسلی تماس پیدا نکند.

● درب ظرف نمونه را بسته و آن را به آزمایشگاه تحویل دهید.

 

ویژه آقایان

● پیش از انجام آزمایش از نوشیدن بیش از حد مایعات اجتناب نمائید.

● دست های خود را کاملاً با آب و صابون شسته و به خوبی با دستمال کاغذی خشک کنید.

● درب ظرف ادرار را با احتیاط باز کنید؛ بدون آن که دست های شما با سطح داخلی ظرف یا درب آن تماس پیدا کند.

● سر آلت را با دستمال مرطوب یکبار مصرف دو بار و هر بار با استفاده از یک دستمال جدید تمیز کنید.

● مراقب باشید که سر آلت به سطح داخلی ظرف نخورد.

● مقدار کمی از قسمت اول ادرار(چند قطره اول) را به داخل توالت تخلیه کرده و حدود 30 میلی لیتر(نصف ظرف نمونه) از آن را جمع کنید.

● درب ظرف رابسته و آن را تحویل آزمایشگاه دهید.

 

مراجعه کننده گرامی:

همیشه بهتر است نمونه ادرار در آزمایشگاه تهیه شود اما در صورتی که نمونه ادرار در منزل تهیه می شود:

● حتماً پس از جمع آوری ادرار باید آن را در طبقه پائین درب یخچال بگذارید.

● نمونه ادرار را تقریباً تا 12 ساعت پس از جمع آوری می توان در یخچال نگهداری نمود.

● در زمان انتقال نمونه ادرار به آزمایشگاه آن را در کنار یخ قرار دهید.

 

دستورالعمل جمع آوری ادرار 24 ساعته

نمونه ادرار24 ساعته برای تشخیص بسیاری از بیماری ها مخصوصاً بیماری های کلیوی مورد استفاده قرارمی گیرد. نمونه باید دقیقاً طی 24 ساعت جمع آوری شود. به همین منظور گالن هایی از سوی آزمایشگاه در اختیار شما قرار می گیرد که برخی از آنها حاوی مواد نگهدارنده مایع یا جامد است. نکته مهم این است که شما نباید تحت هیچ شرایطی این مواد را خالی کرده یا آنها را بو کنید. برای جمع آوری ادرار 24 ساعته هیچگاه از ظرفی غیر از ظرف هایی که آزمایشگاه در اختیار شما قرار می دهد استفاده نکنید.

 

ضمناً رعایت موارد ذیل ضروری است:

● در ابتدای جمع آوری نمونه٬ دفع ادرار را انجام داده و آن را دور بریزید. زمان را دقیقاً یادداشت کنید (مثلاً ساعت 7 صبح).

● به مدت یک شبانه روز(24ساعت) یعنی تا ساعت 7 صبح فردا تمامی نوبت های دفع ادرار را در ظرف مخصوص جمع آوری کنید.

● در طول جمع آوری ادرار٬ باید ظرف جمع آوری دور از دسترس کودکان و در جای خنک (ترجیحاً در یخچال) نگهداری شده و بلافاصله پس از اتمام کار به آزمایشگاه تحویل داده شود.

● آخرین نوبت دفع ادرار باید راس همان ساعتی که جمع آوری ادرار شروع شده بود٬ انجام و نمونه درظرف مخصوص ریخته شود.

 

دستورالعمل جمع آوری نمونه مدفوع

رایج ترین کاربرد آزمایش مدفوع تشخیص انواع مختلف انگل های بیماری زا در روده است. افرادی که تحت آزمایش مدفوع قرار می گیرند٬ باید برای مدت 7 تا 10 روز پیش ازانجام این آزمایش از درمان با روغن کرچک یا روغن های معدنی٬ بیسموت٬ منیزیوم٬ ترکیبات ضداسهال٬ تنقیه با باریوم و مصرف آنتی بیوتیک ها خودداری نمایند. بهتر است این آزمایش در سه نوبت انجام شود. نمونه مدفوع باید مستقیماً در ظرفی که ازطرف آزمایشگاه در اختیار بیمار قرار می گیرد جمع آوری شود. اگر بیمار بستری است، نمونه را در یک ظرف خشک جمع آوری نموده و سپس با استفاده از چوب مخصوص (ابسلانگ) نمونه را به ظرف برچسب دارمنتقل نمائید. نمونه مدفوع نباید با ادرار یا آب آلوده شود زیرا ادرار می تواند برخی از انگل های فعال را از بین ببرد. بیماران باید نمونه جمع آوری شده را خصوصاً در موارد مشکوک به اسهال خونی بلافاصله به آزمایشگاه تحویل دهند. اگرانجام آزمایش حداکثر تا 30 دقیقه پس از جمع آوری نمونه امکان پذیر نباشد٬ لازم است تا نمونه در یخچال قرار داده شود.

 

آزمایش بررسی خون مخفی در مدفوع

گاهی اوقات خونریزی های مختصری در بخش های مختلف دستگاه گوارش اتفاق می افتد که به علت کم بودن با چشم دیده نمی شود٬ بنابراین باید با روش های آزمایشگاهی تشخیص داده شود. بهتر است این آزمایش در 3 نوبت انجام شود.

 

برای انجام این آزمایش باید نکات زیر را رعایت نمائید:

● 48-72 ساعت پیش از آزمایش و در طی دوره جمع آوری نمونه مدفوع از خوردن گوشت قرمز٬ گوشت سفید (مرغ و ماکیان)٬ ماهی٬ شلغم و تربچه خودداری کنید.

● مصرف قرص های آهن و فرفولیک٬ کپسول هماتینیک و ففول٬ ایندومتاسین٬ کلشسین٬ آسپرین٬ بروفن٬ کورتون ها و ویتامین C باید 48 ساعت پیش از انجام آزمایش قطع شود. در صورت داشتن سابقه خونریزی از لثه 48 ساعت پیش از انجام آزمایش از مسواک زدن و کشیدن نخ دندان اجتناب نمائید.

● نمونه باید سریعاً به آزمایشگاه تحویل داده شود.

● نمونه مدفوع نباید با ادرار یا سایر مواد آلوده شود.

 

دستورالعمل جمع آوری نمونه مایع منی

آزمایش بر روی مایع منی به منظور تشخیص علت نازایی در مردان مورد استفاده قرارمی گیرد.

● نمونه باید ترجیحاً در آزمایشگاه تهیه شود٬ درغیر این صورت باید آن را در مدت کمتر از نیم تا یک ساعت به آزمایشگاه تحویل داد. در هنگام تحویل نمونه به آزمایشگاه زمان دقیق جمع آوری آن را به مسئول پذیرش اعلام نمائید.

● نمونه باید پس از3 تا5  روز پرهیز از نزدیکی یا انزال تهیه شود و نمونه هایی که پیش از دو روز یا پس از هفت روز از آخرین نزدیکی جمع آوری می شود برای انجام آزمایش مناسب نیست.

● وجود تب درخلال 3 روز پیش از انجام آزمایش٬ نتیجه را تحت تاثیر قرارمی دهد. بهترین نمونه منی نمونه ای است که از طریق تحریک مصنوعی تهیه شده و در ظرف مخصوصی که از طرف آزمایشگاه در اختیار شما قرار داده شده٬ جمع آوری می گردد.

● نمونه جمع آوری شده توسط کاندوم برای آزمایش مناسب نیست.

● باید دقت شود که تمام نمونه منی در ظرف مخصوص ریخته شود زیرا در غیر این صورت باعث به دست آمدن نتیجه غیر واقعی خواهد شد.

● قبل از ریختن نمونه به داخل ظرف بهتر است با در دست گرفتن ظرف٬ دمای آن را به حدود 37 درجه سانتی گراد (درجه حرارت بدن) برسانید.

● از قرار دادن نمونه در حرارت های کمتر 30-37 درجه و بالاتر از 40 درجه سانتی گراد خودداری نموده و سعی کنید تا زمان تحویل نمونه به آزمایشگاه آن را در دمای نزدیک به حرارت بدن (37 درجه سانتی گراد) نگهداری کنید.

 

آزمایش مایع منی بعد از بستن لوله ها در مردان (وازوکتومی)

 انجام آزمایش منی در این افراد مانند آزمایش معمولی منی است با این تفاوت که:

● این آزمایش باید حداقل دو ماه پس از بستن لوله ها انجام شود.

● در طی 24 ساعت پیش از انجام آزمایش نباید نزدیکی صورت پذیرد یا مایع منی به هر علت دفع شود.

● نمونه مایع منی که از زمان جمع آوری آن بیش از نیم تا یک ساعت گذشته باشد٬ فاقد ارزش تشخیصی است.

● درصورتی که نمونه درخارج آزمایشگاه تهیه شده است٬ باید هر چه سریعتر به آزمایشگاه منتقل شود.

 

آمادگی های لازم جهت آزمایش شناخت زودرس سرطان دهانه رحم

نام دیگر آن آزمایش پاپ اسمیر است. این آزمایش به منظور شناخت زودرس سرطان دهانه رحم آنجام می شود و به علاوه در زمان انجام آن می توان به التهاب دهانه رحم و عفونت های آن نیز پی برد. رعایت چند نکته پیش از انجام این آزمایش ضروری است:

● از 72 ساعت قبل ازانجام آزمایش٬ از دوش واژینال (شستشوی داخل واژن با آب یا مواد ضد عفونی کننده) پرهیز نمائید.

● از نمونه برداری در زمان قاعدگی ٬ خونریزی فعال یا دوره های التهابی اجتناب کنید.

 

آزمایش PSA جهت افتراق توده های خوش خیم و بدخیم پروستات

انجام این آزمایش از اواسط دهه چهارم زندگی در آقایان توصیه می شود(بطورمنظم وحداقل سالی یکبار).

● درصورتی که اخیراً معاینه پروستات شده اید آزمایش را حداقل یک هفته به تعویق بیندازید.

● حداقل باید 48 ساعت از آخرین انزال (مقاربت یا دفع منی به هر نحو) گذشته باشد.

● در صورتی که اخیراً از پروستات سونوگرافی کرده اید جواب آن را به مسئول آزمایشگاه نشان دهید.

 

آزمایش هورمون های تیروئید

●هر چند انجام آزمایش هورمون های تیروئید نیاز به رعایت محدودیت مصرف غذا و مایعات ندارد اما به علت اثری که افزایش چربی های خون بر نتایج آزمایش های تیروئید دارند٬ حداقل 3 ساعت قبل ازآزمایش٬ غذا نخورید. در صورت مصرف دارو حتماً با پزشک مربوطه در مورد قطع یا ادامه مصرف آنها گفتگو نمائید و آزمایشگاه را از این موضوع مطلع سازید.

 

آزمایش ACTH

● شب قبل از آزمایش با یک الگوی خواب طبیعی بخوابید و از نیمه شب ناشتا باشید.

● باید یک رژیم غذایی که از کربوهیدرات کمی برخوردار باشد به مدت 48 ساعت قبل از آزمایش مصرف شود.

● به مدت 12 ساعت قبل از آزمایش از استرس و هیجان پرهیز نمائید.

● اگردارای تب٬ قند خون پایین٬ خونریزی ماهیانه و حاملگی هستید یا داروهای خاصی استفاده می کنید به آزمایشگاه اطلاع دهید.

 

آزمایش پرولاکتین

پرولاکتین از بخش هیپوفیز مغز ترشح می شود. این هورمون در طی دوره حاملگی و شیردهی 10 تا 20 برابر افزایش می یابد. انجام این آزمایش در اختلالات هورمونی از جمله به هم خوردن نظم عادت ماهیانه در خانم ها و نیز بیماران مشکوک به تومور هیپوفیز کمک کننده است. بیماران باید نکات زیر را پیش از انجام این آزمایش رعایت کنند.

● باید حداقل 2 و حداکثر 3 ساعت بعد از بیدار شدن از خواب خون بدهند. نمونه هایی که زودتر از این زمان تهیه شوند افزایش ناشی از خواب را نشان خواهند داد.

● شب قبل از آزمایش٬ لباس گشاد و راحت بپوشند واز پوشیدن لباس های تنگ خصوصاً در ناحیه سینه و پستان ها اجتناب نمائید.

● معاینه و نیز تحریک پستان ها طی 24 ساعت قبل موجب اشتباه در نتیجه آزمایش می شود.

● بیماران باید از نزدیکی و تماس جنسی در شب قبل خودداری کنند.

● طی 12 ساعت قبل از انجام آزمایش از ورزش و فعالیت های شدید بدنی خودداری نموده و مصرف قرص های ضد بارداری٬ کلرو پرومازین و متیل دوپا را پس از مشورت با پزشک معالج قطع نمایند.

● استرس در زمان انجام آزمایش خصوصاً در طی 30 دقیقه پیش از آن موجب نتایج اشتباه می شود٬ لذا بیماران باید استرس خود را در زمان آزمایش به حداقل برسانند.

 

آزمون های غربالگری بیماری های متابولیک درنوزادان

خوشبختانه امروزه می توان با گرفتن مقدار کمی خون از نوزاد از وجود چند اختلال متابولیک مهم مطلع شد و پیش از اینکه این اختلالات موجب صدمه به نوزاد شود٬ آن ها را بطور کامل درمان نمود. مهمترین این اختلالات بیماری های تیروئید است.

● توجه داشته باشید که ظاهر سالم نوزاد خصوصاً در روزهای اول تولد این اختلالات را رد نمی کند. در حال حاضر انجام تست های تیروئید٬ فاویسم و بیماری فنیل کتونوری در کشورالزامی است.

 

آزمایش کلسترول

● حداقل یک هفته قبل از آزمایش باید از یک رژیم غذایی حاوی مقدار متعادلی از کلسترول استفاده نمائید.

● نباید 24 ساعت قبل از آزمایش الکل مصرف کنید.

● 14-12 ساعت قبل از آزمایش از خوردن غذا و مایعات(بجز آب) پرهیز کنید.

● اگر داروی خاصی استفاده می کنید آزمایشگاه را مطلع نمائید.

 

آزمایش تری گلیسرید

● برای انجام این آزمایش حداقل 12 ساعت ناشتا باشید.

● 24 ساعت قبل از آزمایش نباید الکل مصرف کنید.

● اگر داروی خاصی استفاده می کنید٬ آزمایشگاه را مطلع کنید.

● عدم توجه به رژیم غذایی مناسب طی 2 هفته قبل از آزمایش بر نتایج اثر می گذارد. همچنین از 3 روز قبل از انجام نمونه گیری از مصرف زیاد کربوهیدرات خودداری کنید.

 

چندنکته مهم:

● آزمایش قند خون ناشتا را پس از 8 ساعت ناشتایی انجام دهید.(توجه داشته باشید که این مدت ناشتایی باید در طی شب باشد).

● برای انجام آزمایش نیتروژن اوره خون(BUN)٬ 4-8 ساعت ناشتایی کافی است؛ بعلاوه بیمار باید حداقل در طی 2-3 روز پیش از انجام آزمایش از مصرف غذاهای حاوی گوشت زیاد خودداری نماید. انجام این آزمایش درکنار آزمایش کراتینین اطلاعات دقیق تری از نحوه عملکرد کلیه ها در اختیار پزشک معالج قرار خواهد داد.

● انجام آزمایش اسید اوریک نیاز به حداقل 8 ساعت ناشتایی دارد.

● آزمون تعیین عیار پادتن ضد میکروب هلیکو باکتر پیلوری که یکی ازعوامل مهم ورم و زخم های معده است، نیاز به آمادگی خاصی ندارد اما بهتر است که بیمار شب قبل غذای چرب مصرف نکند زیرا افزایش چربی خون می تواند نتیجه این آزمایش را مخدوش نماید.